We hebben te weinig docenten Frans omdat er te weinig studenten Frans zijn. We hebben te weinig studenten Frans omdat er te weinig leerlingen Frans in de bovenbouw zijn. We hebben te weinig leerlingen Frans in de bovenbouw omdat te weinig leerlingen in de onderbouw kiezen voor Frans in de bovenbouw. En doordat we te weinig docenten Frans hebben, krijgen nog minder onderbouwleerlingen les of krijgen onderbouwleerlingen minder en minder goed les waardoor ze nog minder geneigd zijn om Frans te kiezen in de bovenbouw. En dus komen er nog minder studenten Frans. En dus komen er nog minder docenten Frans, enzovoort. Een vicieuze cirkel waar we maar moeilijk aan kunnen ontsnappen. Want er zijn zoveel oorzaken. Maar hoe kunnen we deze vicieuze cirkel doorbreken?
We kunnen het vak van docent aantrekkelijker maken, we kunnen proberen meer studenten te werven om Frans te gaan studeren, we kunnen proberen meer leerlingen te werven om met Frans verder te gaan in de bovenbouw. We kunnen studenten, ouders en leerlingen overtuigen van het nut van Frans. We kunnen leuk en uitdagend lesmateriaal gebruiken en leuke en uitdagende lessen verzorgen. We kunnen allerlei kerndoelen toevoegen op het gebied van taal- en cultuurbewustzijn. We kunnen meertaligheid inzetten om recht te doen aan meerdere moedertalen, En met al deze acties is zeker enige winst te behalen. Maar niet voldoende om de neergang tegen te gaan. De tendens is nog steeds omlaag (bijna geen Frans op het VMBO, en ook zijn er al Havo-afdelingen waar geen Frans meer gekozen kan worden).
“Frans wordt een echt vak” lees ik soms in commentaren bij de nieuwe kerndoelen. Ik vermoed dat met ‘echt’ bedoeld wordt dat het vak serieus genomen wordt. Maar door wie? Door ons docenten? Door schoolleiders? Door de inspectie? Door beleidsmakers? Misschien. Maar zolang Frans niet serieus genomen wordt door leerlingen zal de neergang niet stoppen. Hoeveel tijd en energie we er ook in steken. En leerlingen nemen het vak serieus als ze er iets mee kunnen, als ze de taal echt kunnen gebruiken. En dan niet schriftelijk (Immers, waarom zouden ze iets willen leren wat zo eenvoudig kan worden uitbesteed aan vertaalmachines?) maar mondeling: daar is (nog steeds) geen technologische oplossing voor.
Veel leerlingen besluiten namelijk al in een vroegtijdig stadium om geen Frans te kiezen omdat ze een negatieve verwachting hebben over het nut van Frans in de bovenbouw. Ze verwachten dat ze na een eventueel examen nog steeds niet veel kunnen terwijl ze in de onderbouw wel veel geleerd hebben en veel leuke dingen hebben gedaan in de lessen.
Er zijn zoveel oorzaken en aan veel van die oorzaken kunnen we als docenten niets veranderen. Maar er is één oorzaak waar we wel iets aan kunnen doen. En dat is dat leerlingen het vak Frans niet meer serieus nemen doordat ze het als moeilijk en nutteloos ervaren. Dit kunnen we veranderen. Met een methodiek die gericht is op echte (mondelinge) vaardigheidsontwikkeling. Het is mijn stellige overtuiging dat alleen een curriculum met een primaire focus op mondelinge taalvaardigheid (luisteren en spreken) de neergang kan stoppen. Niet alleen doordat dit door leerlingen als nuttig wordt ervaren maar ook omdat daarmee een grote angel uit de meeste lesprogramma’s verwijderd wordt: namelijk dat leerlingen Frans vanaf het begin als moeilijk ervaren. Want de Franse taal wordt een stuk eenvoudiger als we ons eerst maar eens concentreren op de mondelinge vaardigheden. Wat hebben we eraan als de leerlingen hoog scoren op het aspect Accuracy maar laag op het aspect Fluency. En natuurlijk kunnen de schriftelijke vaardigheden een belangrijke rol blijven spelen: maar dan niet als doel maar als middel om de taal te leren.
Als we de neergang écht willen stoppen en wellicht enigszins ombuigen, zullen we aan de basis moeten beginnen: Laat leerlingen vanaf het begin ervaren dat Frans leren niet moeilijk is, laat hen het vertrouwen ontwikkelen dat ze na het examen (of misschien al vóór die tijd) de taal echt kunnen gebruiken. Laat hen succeservaringen hebben vanaf de eerste dag. Het is mogelijk: De praktijk op scholen die de AIM-methodiek gebruiken, laat het zien. En natuurlijk hebben we te weinig lestijd. Maar laten we dan alsjeblieft de beperkte lestijd goed gebruiken en proberen zo efficiënt mogelijk om te gaan met deze lestijd:
- Elk woord Nederlands in de Franse les is een gemiste kans om leerlingen te laten leren: Zorg voor meer onderdompeling in en actief gebruik van de Franse taal in de les. Maar niet doordat een docent ongericht, ‘random’ Frans spreekt. Maar doordacht en met een duidelijk plan: DOELTAAL-LEERTAAL. En niet door een bestaande leergang van een doeltaal-leertaal-sausje te voorzien maar door echt alle ontwerpeisen voor doeltaal-leertaal te respecteren en deze te gebruiken als hét model voor een leergang.
- Zorg voor meer (mondelinge) herhaling zodat leerlingen eindelijk de opgedane kennis kunnen automatiseren. Want kennis kan pas toegepast worden in het spreken als deze zo vaak herhaald is dat we kunnen spreken van actieve kennis (= kennis die meteen, zonder veel denktijd, beschikbaar is bij het spreken).
- Spreekvaardigheid ontwikkel je niet door leerlingen zinnen te laten formuleren, te laten memoriseren en vervolgens op te lezen uit het geheugen waarna het weer uit het geheugen verdwijnt en ze weer terug zijn bij Start. Dit is namelijk het grote risico bij een leergang die zich richt op taken en daarvoor de leerstof thematisch ordent.
- Spreekvaardigheid ontwikkel je door leerlingen te leren improviseren, dat wil zeggen dat leerlingen in het Voortgezet Onderwijs altijd lacunes in hun actieve kennis zullen ervaren en daarom gestimuleerd moeten worden om te zeggen wat ze kunnen zeggen en niet wat ze willen zeggen en dat fouten horen bij het leerproces. Natuurlijk blijft het belangrijk om de kennis te vergroten maar als deze niet tegelijkertijd wordt geactiveerd, hebben we niets aan deze kennis.
In 1983 begon ik als docent Frans. Sinds dat moment heb ik alleen maar een neergang gezien: minder lestijd, minder nuttig, minder niveau, minder leerlingen. En alle vernieuwingen die educatieve uitgeverijen hebben gerealiseerd in hun leergangen, hebben deze neergang niet kunnen stoppen. Maar toen ik vanaf 2012 het roer drastisch omgooide en een totaal andere benadering koos, zag ik de neergang stoppen: nog steeds weinig lestijd maar meer leerlingen, meer niveau en meer plezier. In 2023 nam ik ontslag op de school waar ik werkte. Niet veel later werd de door mij gehanteerde methodiek losgelaten en de neergang ging verder.
Mijn conclusie: In plaats van veel energie te stoppen in nieuwe kerndoelen, meertaligheid, taal- en cultuurbewustzijn, literatuur, enz., hoe relevant dit ook is, en in nieuwe methodes van de uitgeverijen (vaak oude wijn in nieuwe zakken) of in vakoverstijgende projecten of veel werk maken van de dag van de Franse taal, enz., kunnen we beter energie stoppen in een methodiek die in staat is om de neergang te stoppen. Een methodiek die zich in de eerste plaats richt op de mondelinge taalvaardigheid, en waarbij de doeltaal-leertaal-didaktiek hand in hand gaat met een geschikte ordening van de leerstof.
Een dergelijke methodiek
- houdt rekening met wat we weten over hoe (mondelinge) vaardigheden zich ontwikkelen. (Bijvoorbeeld: DeKeyser& Suzuki, 2025)
- zorgt voor maximaal en effectief doeltaalgebruik volgens de ontwerpeisen van een doeltaal-leertaal didaktiek (Dönszelman, 2019).
Sinds 2019 weten we hoe doeltaalgebruik veel effectiever kan zijn dankzij het promotieonderzoek van Sebastiaan Dönszelman. Wat veel docenten Frans echter niet weten is dat in Nederland al vanaf 2007 met succes een doeltaal-leertaal methodiek (AIM) wordt gebruikt en dat de effectiviteit daarvan al door een tweetal promotieonderzoeken is bevestigd (Rousse-Malpat, 2019 en Gombert, 2022). Het is nog niet te laat om de neergang van deze mooie taal in het Voortgezet Onderwijs te stoppen. Maar dan moeten we het gerommel in de marge vervangen door fundamentele veranderingen in het klaslokaal.
Literatuur:
Rousse-Malpat, A. (2019). Effectiveness of explicit vs. implicit L2 instruction: A longitudinal classroom study on oral and written skills. (https://research.rug.nl/en/publications/effectiveness-of-explicit-vs-implicit-l2-instruction-a-longitudin/)
Dönszelmann, S. (2019). Doeltaal-Leertaal: Didactiek, professionalisering en leereffecten. Proefschrift. Vrije Universiteit Amsterdam. Almere: Parthenon. (https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/85140826/complete%20dissertation.pdf)
Gombert, W. (2022). From “learning to use” towards “using to learn”?: Long-term effects of structure-based versus dynamic usage-based programs for French. (https://research.rug.nl/en/publications/from-learning-to-use-towards-using-to-learn-long-term-effects-of-/)
DeKeyser, R.M., & Suzuki, Y. (2025). Skill acquisition theory. In B. VanPatten, G.D. Keating, & S. Wulff (Eds.), Theories in second language acquisition: An introduction (4th ed., pp. 157-182). Routledge. (https://www.researchgate.net/publication/393631114_DeKeyser_R_M_Suzuki_Y_2025_Skill_acquisition_theory_In_B_VanPatten_G_D_Keating_S_Wulff_Eds_Theories_in_second_language_acquisition_An_introduction_4th_ed_pp_157-182_Routledge)
Reactie plaatsen
Reacties